Tat Ve Estetik Yargı: Hume’dan Brillat-Savarin’e

Bir Duyumu Anlatmakla Bir Yargı Vermek Aynı Şey Mi?

Bir meyvenin ekşiliğini söylemek, onun görünüşünü beğenmek ve bir resimdeki yerini başarılı bulmak başka türlü cümlelerdir. İlki duyusal bir özelliği betimler; ikincisi kişisel karşılaşmayı; üçüncüsü ise kompozisyon hakkında bir değerlendirmeyi dile getirir. Günlük dilde aynı tat veya zevk sözcüğü bu alanlar arasında dolaşabilir.

Bu yakınlık felsefe tarihinde de verimli bir soru açar: duyusal ayrıntıları fark etmekle bir sanat eserini değerlendirmek arasında nasıl bir benzerlik vardır? David Hume’un ilk kez 1757’de yayımlanan Of the Standard of Taste denemesi bu soruya edebiyat ve sanat üzerinden yaklaşır. Buradaki okumada denemenin paragraf numaralarını koruyan Hume Texts Online baskısını izliyoruz.

Hume Neden Bir Şarap Fıçısından Söz Eder?

Hume, Sancho’nun anlattığı bir hikâyeyi aktarır: aynı şarabı değerlendiren iki akrabadan biri deri, diğeri demir izi sezdiğini söyler. Fıçı boşaltıldığında dibinde deri kayışa bağlı eski bir anahtar bulunur. Hume, bu edebî örneği ayırt etme üzerine düşünmek için kullanır. (ST 15–16.)

Hikâyenin bu yazı için dikkat çekici yanı, söylenen özelliğin nesneyle ilişkilendirilebilmesidir. Deri ile demir, yalnız güçlü bir övgünün yerine geçen kelimeler değildir; ayrı ayrıntıları adlandırırlar. Hume bunu estetik ayırt etme yetisine benzetir. Örnek, bütün sanat yargılarının fıçının dibindeki anahtar gibi tek bir nesneyle doğrulanabileceğini göstermez.

Deneyim Ve Karşılaştırma Hume’da Neyi Değiştirir?

Denemenin ilerleyen bölümlerinde uygulama, karşılaştırma, sağduyu ve önyargıdan uzaklaşma iyi eleştirmenin koşulları arasında yer alır. Stanford Encyclopedia of Philosophy, bu standardın normatif niteliğini vurgular: tartışma her beğeninin bir olgu önermesi gibi doğru veya yanlış sayılması değildir; bazı estetik değerlendirmelere neden daha fazla ağırlık verileceğini açıklamaktır.

Hume’un metni tarihsel hiyerarşiler de taşır. Onun üstün ve aşağı beğeni dilini bugünün insanlarını veya mutfaklarını sıralayan bir kurala çevirmek gerekmez. Üstelik denemenin sonlarında mizaç, dönem ve çevre farklarından doğan, taraflardan birini kusurlu yapmayan ayrılıklara yer açılır. (ST 28–30.) Felsefi soru, kişisel tercihi ortadan kaldırmadan yargının gerekçesini görünür kılabilir.

Brillat-Savarin Tat Deneyimini Nasıl Ayırır?

Brillat-Savarin’in Physiologie du goût eserinin ikinci meditasyonunda üç ayrı ad görülür: doğrudan, tamamlanmış ve düşünülmüş duyum. İlk izlenimin ardından yiyeceğin kokusuyla genişleyen bir deneyim, sonrasında da yaşanan izlenime ilişkin yargı anlatılır. Yazar şeftali örneğinde, karşılaşmanın tek bir anda bitmediği bir sahne kurar. (§11; burada izlenen Fransızca baskı 1867’dir. )

Bu tarihsel açıklamanın değeri, deneyimin içindeki farklı işleri adlandırmasındadır. Bir izlenimin oluşmasıyla onun hakkında söylenen cümle ayrılabilir. Metnin fizyolojiye ilişkin bütün önermelerini güncel duyu biliminin açıklaması olarak devralmıyoruz. Bugünkü koku ve tat mekanizmaları başka yöntemlerle araştırılır; bu metinde ilgilendiğimiz, on dokuzuncu yüzyılın deneyimi anlatma biçimidir.

• Koku ve aroma ayrımını güncel araştırmalarla keşfet

Gastronomi Düşüncesi Neden Tabağın Dışına Taşar?

Üçüncü meditasyonda gastronomi, insanın beslenmesiyle ilişkili alanların düşünülmüş bilgisi olarak tanımlanır. Brillat-Savarin doğal tarih, fizik, kimya, mutfak, ticaret ve politik ekonomiyi yan yana getirir. Malzemenin sınıflandırılmasıyla hazırlanması ve dolaşımı aynı geniş çerçeveye katılır. (§18.)

Bu iki metni burada farklı soruları aydınlatmak için yan yana koyuyoruz: Hume bir yargının hangi koşullarda ağırlık kazanabileceğini sorar; Brillat-Savarin, yeme deneyiminin etrafındaki bilgi alanını genişletir. Biri değerlendirme sorununu, diğeri gastronominin kapsamını düşünmeye yardım eder.

• Sofranın Felsefesi: Lokma Kişisel, Öğün Ortak

Bir Gastronomi Cümlesi Neyi Görünür Kılar?

Biberli bir acı sos için bitkisel koku, parlak yüzey veya parçacıklı yapı demek, dikkati belirli bir özelliğe yöneltir. O sosu beğendiğimizi söylemekse karşılaşmamıza ilişkin bir yargıdır. Bu özelliklerin birlikte nasıl bir kompozisyon kurduğunu anlatmak, yargının gerekçesini açabilir. Betimleme, deneyim ve değerlendirme böylece aynı metinde ayrı işler yapar.

Bu ayrım, sofrayı bir beğeni sınavına çevirmeden gastronomi hakkında düşünmeye imkân verir. Malzeme, nesne ve anlatım arasında kurulmuş belirli bir ilişki üzerinde durabiliriz. Hume’un anahtarı bir soruyu açar; Brillat-Savarin’in şeftalisi başka bir soruyu. İkisinin arasında, yemeğe ilişkin kelimelerin hangi dikkat biçimlerini taşıdığı belirir.

• Sohbet ve paylaşımın sofra estetiğindeki yerini oku
• Malzemenin bir resimde nasıl kompozisyona dönüştüğünü gör